Angst & alcohol
Klinische en epidimologische studies wijzen uit dat er een sterke samenhang is tussen de aandoeningen angst en alcoholisme. (96) Er bestaat dus een verband tussen alcoholconsumptie en angst, maar welke conditie nu de oorzaak is van de andere, hangt af van een aantal factoren; zoals: de hoeveelheid alcohol die geconsumeerd wordt, de duur van alcoholmisbruik en of een persoon gediagnosticeerd is voor een angststoornis of dat hij vooral angstsymptomen laat zien.(97)
Meestal gaat de diagnose van een angststoornis vooraf aan alcoholproblemen, maar alcoholafhankelijkheid is juist weer vaker de oorzaak van de paniekstoornis.(97) Angstgevoelens zijn echter weer vaker een consequentie van zwaar drinkgedrag dan een oorzaak, want overmatig alcoholgebruik leidt niet tot een diagnose angststoornis, maar tot tijdelijke symptomen van angst. Veel patiënten beweren dat hun angststoornissen vooraf gaan aan hun alcoholmisbruik.(98) Zowel alcoholafhankelijke personen als mensen zonder deze aandoening zijn gevoelig voor de anxiolytische werking van ethanol en consumeren alcohol om hun angstgevoelens te verminderen.(98)
Net als bij depressie wordt alcohol vaker gebruik als zelfzorgmiddel om angstgevoelens te overwinnen. (97) Dit wordt vooral gezien bij vormen van sociale angst; alcohol helpt mensen zich comfortabeler te voelen in sociale situaties. Hoewel alcohol dus een snelwerkend anxiolyticum is, kunnen langdurig alcoholmisbruik en onthouding angstniveaus juist verhogen. Hier is ook de vicieuze cirkel waar mensen zo in belanden weer terug te zien, want om deze verhoogde angstgevoelens tegen te gaan, gaan ze weer meer drinken. Bij vrouwen is ook hier een duidelijke correlatie te zien tussen de twee aandoeningen.(97)
Bij de onthouding van alcohol kan een gevoel van angst optreden. (99) Deze angst is langdurig, kan zich makkelijk manifesteren na de fysieke symptomen van alcoholonthouding en wordt vaak geassocieerd met een terugval in alcoholmisbruik. Veranderingen in de glutamaterge synaptische transmissie in de basolaterale amygdala zouden ten grondslag liggen aan deze alcoholgerelateerde angst. De toename van glutamaterge neurotransmissie in dit gebied zou tot stand komen, doordat het overmatige alcoholgebruik ervoor gezorgd heeft dat het aantal NMDA receptoren in dit gebied verhoogd is en de werking ervan bevorderd is. Ook het aantal AMPA receptoren neemt toe tijdens alcoholafhankelijkheid. Mechanismen in de basolaterale amygdala waarbij AMPA/kainaat glutamaatreceptoren betrokken zijn, reguleren de expressie van angstig gedrag tijdens alcoholonthouding. Dus de toename in glutamaterge neurotransmissie in de basolaterale amygdala tijdens ethanolonthouding, de contributie van AMPA receptoren aan het gevoel van angst en de toegenomen angstgevoelens tijdens onthouding suggereren een verband tussen deze parameters.(99)
Mensen met zowel een angststoornis als een alcoholverslaving kunnen tijdens de periode van onthouding ernstigere angstgevoelens ervaren dan mensen met alleen een alcoholverslaving. Ook andere klachten tijdens de onthouding zijn erger, zoals: tremor, zweten, hoofdpijn, overgeven en dergelijke.(97)
De angst bij de mens die voorkomt tijdens een periode van alcoholonthouding kan ook voortkomen uit de onzekerheid die de persoon heeft over wanneer hij zijn volgende dosis alcohol tot zich kan nemen. Ook kan het gerelateerd zijn aan het feit dat de persoon zich realiseert dat hij geen alcohol meer moet nemen als hij wil afkicken.(100) Om deze reden is het beter om onderzoeken in dieren uit te voeren, want hier zullen de processen tijdens onthouding op volledig neuraal functioneren berusten. Veel tests die gebruikt worden voor het onderzoeken van angst in muizen en ratten zijn: de ‘elevated plus maze’, de ‘open field test’ en de ‘lightdark test box’.(100)
De relatie tussen het consumeren van alcohol en angst wordt dan ook vaker met ratten of muizen onderzocht. (98) Een probleem van deze onderzoeken is dat ze heel erg afhankelijk zijn van de experimentopzet en van additionele factoren, zoals: smaaksensitiviteit (bij vrijwillige alcoholconsumptie), impulsiviteit en de onzekerheid over het anxiolytisch effect van de alcohol.(98)
Chronisch alcoholgebruik heeft invloed op diverse neuropeptide systemen en het ontstaan van angst wordt ook door verschillende neuropeptide systemen geregeld; dus verstoring of verandering van elk van deze systemen kan bijdragen aan angstgerelateerd gedrag ten gevolge van overmatig alcoholgebruik.(99)
Serotonine is een belangrijke neurotransmitter bij zowel angst als alcoholafhankelijkheid. (101) Bij angst gaan serotoninespiegels omhoog en alcoholinname zorgt voor het lager worden van serotonineconcentraties. Hiermee is het anxiolyitsch effect van alcohol te verklaren. Bij alcoholafhankelijkheid zijn serotoninespiegels verhoogd tijdens de onthoudingsperiode; dit verklaart dus ook hoe alcoholmisbruik de oorzaak kan zijn van angst.(101)
In figuur 46 is tenslotte een soort overview te zien van de relatie tussen angst en alcohol en de vicieuze cirkel waarin een persoon hierdoor terecht komt, is ook zichtbaar.
Figuur 46: De route van angst tot zelfmedicatie met alcohol en de afhankelijkheid die dit tot gevolg kan hebben (↑ = stijging, ↓ = daling)(97)
Geschreven door: Dhr. S. Ketzer BSc. (Universiteit Utrecht, Farmaceutische Wetenschappen)
Referentie lijst:
96. Da Silva GE, Vendruscolo LF, Takahashi RN. Effects of ethanol on locomotor and anxiety-like behaviors and the acquisition of ethanol intake in Lewis and spontaneously hypertensive rats. Life Sci. 2005 Jun 24;77(6):693-706.
97. The Mental Health & Alcohol Misuse Project (MHAMP). Factsheet 4: Anxiety Disorders and Alcohol Misuse.
98. Langen B, Fink H. Anxiety as a predictor of alcohol preference in rats? Prog Neuropsychopharmacol Biol Psychiatry. 2004 Sep;28(6):961-8.
99. Lack AK, Diaz MR, Chappell A, DuBois DW, McCool BA. Chronic ethanol and withdrawal differentially modulate pre- and postsynaptic function at glutamatergic synapses in rat basolateral amygdala. J Neurophysiol. 2007 Dec;98(6):3185-96.
100. Kliethermes CL. Anxiety-like behaviors following chronic ethanol exposure. Neurosci Biobehav Rev. 2005 Jan;28(8):837-50.
101. Langen B, Dietze S, Fink H. Acute effect of ethanol on anxiety and 5-HT in the prefrontal cortex of rats. Alcohol. 2002 Jun;27(2):135-41.