Borderline: Verschijnselen, Diagnose en Oorzaken
Verschijnselen
Borderline is een persoonlijkheidsstoornis. Kenmerkend voor borderline patiënten zijn de wisselende stemmingen, wisselend zelfbeeld, achterdochtigheid en paranoïde ideeën en impulsiviteit.
Patiënten met borderline zijn bang om verlaten te worden, ook al is hier geen reële aanleiding voor, waardoor ze hun relatie overdreven proberen te controleren en vast te houden. De andere kant is dat relaties vaak erg instabiel zijn en plots kunnen eindigen. Verstikking afgewisseld door plotselinge afwijzing is zeer kenmerkend voor de omgang van een borderline patiënt en dit wordt ook wel een stoornis in de gehechtheidrelatie genoemd. Zelfbeheersing wordt ontwikkeld in de eerste levensfase van een kind door hechting aan de moeder/verzorger van het kind. Tijdens de ontwikkeling leert het kind zichzelf tot rust te brengen en zichzelf onder controle te krijgen. Door verstoring van de moeder-kindverhouding op jonge leeftijd wordt deze ontwikkeling verstoord en kunnen veel borderline patiënten zich moeilijk hechten of juist moeilijk andere personen loslaten. Verder hebben borderline patiënten ook een slechte zelfbeheersing wat vaak als impulsief gedrag wordt bestempeld. Dit kan zich uiten in plotselinge boosheid of overgevoeligheid (snelle prikkelbaarheid) maar ook in het slecht in staat zijn om lange termijn keuzes te maken. Vaak kiezen borderline patiënten voor korte termijn bevrediging wat zich uit in vreetbuien (boulimia) extreem afvallen of niets meer eten (anorexia), verslaving, gokken en wisselende seksuele contacten. [1,2]
Borderline patiënten kunnen erg manipulatief zijn en gebruiken vaak emotionele chantage om anderen ergens toe te dwingen. Bedrog en leugenachtig gedrag komen veelvuldig voor.
Borderline patiënten denken heel zwart-wit en kunnen niet nuanceren. Iemand is geweldig of waardeloos. Het zelfbeeld is vaak erg slecht maar kan ook per moment extreem verschillen. Het slechte zelfbeeld kan tot uiting komen in automutilatie (zichzelf snijden, branden etc.) of in pogingen tot zelfdoding of auto-intoxicatie. Het slechte zelfbeeld kan ook worden overschreeuwd door te provoceren. Uit een recente studie is gebleken dat 98,6% van de borderline patiënten te maken heeft met een depressie.[12 ]
Daarbij zijn patiënten met borderline erg achterdochtig en hebben paranoïde ideeën. Ze denken vaak opzettelijk onheus of onrechtvaardig behandeld te worden. Ze geloven in complottheorieën die tegen hen gericht zijn, kunnen stemmen horen, zich bedreigd voelen of het idee hebben dat ze achtervolgd worden. Patiënten betrekken gedrag van anderen vaak op zichzelf (overgevoelig) maar externaliseren en projecteren eigen gedrag en problemen. Dit houdt in dat ze van mening zijn dat de oorzaak van problemen nooit bij henzelf ligt.[3]
Patiënten met borderline kunnen heel sterk en vaak overdreven reageren op bepaalde situaties. Overdreven woede en vijandigheid zijn ook karaktertrekken van BPS patiënten. Dit heeft ook te maken met het niet kunnen nuanceren. Hierdoor reageren ze vaak agressief en met overdreven woede die kan doorslaan in razernij. Kleine aanleidingen kunnen al een stemmingswisseling veroorzaken die voor anderen vaak onbegrijpelijk is.
Diagnose
Het is moeilijk om borderline persoonlijkheids stoornis bij iemand vast te stellen. Dit heeft te maken met het feit dat er veel verschillende psychiatrische kenmerken betrokken zijn zoals depressies, boulimia of anorexia etc.
Ongeveer 100.000 mensen in Nederland zijn gediagnosticeerd met borderline persoonlijkheidsstoornis. Omdat er zoveel andere psychiatrische beelden tot uiting komen bij borderline wordt vaak de verkeerde diagnose gesteld. Het percentage borderline patiënten zou dus nog hoger kunnen liggen. Borderline wordt bij vrouwen vaker en sneller herkend dan bij mannen. De diagnose wordt vaak gesteld tussen het 18de en 25ste levensjaar omdat dit de periode is waarop personen de meeste veranderingen doormaken in het leven en problemen naar voren kunnen komen. Afwijkend gedrag wordt in deze periode pas als verontrustend gezien. In de jaren daarvoor kan afwijkend gedrag worden gezien als puberaal gedrag.
De diagnose wordt vier tot vijf maal zo vaak gesteld bij vrouwen dan bij mannen.
Bij mannen komt impulsiviteit vaak tot uiting in alcohol- en/of drugsmisbruik, agressiviteit en wisselende seksuele contacten. Deze uitingen worden echter bij mannen minder snel als verontrustend gezien. Vrouwen uiten borderline vaker in verstoorde relaties, automutilatie, pogingen tot zelfdoding en agressiviteit. De uitingsvormen bij vrouwen worden veel eerder als verontrustend beschouwd.
Criteria DSM-IV
De DSM-IV is een classificatiesysteem voor psychiatrische stoornissen ontwikkeld door de American Psychiatric Association. Vaak wordt dit classificatiesysteem gebruikt voor het stellen van een diagnose. De diagnose borderline kan worden gesteld wanneer vijf of meer van de hieronder beschreven kenmerken tot uiting komen:
1. De persoon probeert verwoed werkelijke of ingebeelde verlating te voorkomen. (In dit verband wordt het suïcidale of automutilerende gedrag van criterium 5 niet meegerekend.)
2. De persoon vertoont een patroon van instabiele en intense persoonlijke relaties waarbij idealisatie en minachting elkaar afwisselen.
3. De persoon heeft een identiteitsprobleem: een aanhoudend sterk instabiel zelfbeeld of een sterk negatieve eigenwaarde.
4. De persoon is impulsief op minimaal twee terreinen die mogelijk zelfbeschadigend zijn (bijvoorbeeld met geld smijten, seks, drugs- of alcoholmisbruik, gevaarlijk rijden, te veel of te weinig eten). (In dit verband wordt het suïcidale of automutilerende gedrag van criterium 5 niet meegerekend.)
5. De persoon vertoont regelmatig suïcidaal of automutilerend gedrag of dreigt hiermee.
6. De persoon is affectief instabiel door wisselende stemmingen (bijvoorbeeld intense episoden van woede, irritatie of stress, die meestal enkele uren duren en zelden langer dan een paar dagen).
7. De persoon heeft chronische gevoelens van leegheid.
8. De persoon heeft intense woedeaanvallen of problemen om de woede te beheersen (bijvoorbeeld regelmatige driftbuien, aanhoudende woede of herhaaldelijke vechtpartijen).
9. De persoon heeft door stress veroorzaakte paranoïde ideeën of ernstige dissociatieve verschijnselen. [4]
Oorzaak
De oorzaak voor het ontstaan van borderline is nog onbekend maar er zijn wel bepaalde factoren bekend die een rol kunnen spelen bij het ontstaan. Traumatische ervaringen in de jeugd kunnen lijden tot de ontwikkeling van borderline. Verder speelt erfelijkheid een grote rol maar dit staat niet op zichzelf. Ook zijn er een aantal pathofysiologische veranderingen waargenomen bij patiënten die gediagnosticeerd zijn met borderline maar ook deze zijn niet eenduidig. Het fenomeen nature versus nurture blijft ook een discussie punt voor het ontstaan van borderline.
Traumatische ervaringen:
Bijna de helft van het aantal patiënten waarbij borderline is geconstateerd heeft tijdens zijn jeugd traumatische ervaringen moeten doormaken. Borderline patiënten worden vaak in hun jeugd fysiek en/of emotioneel mishandeld of seksueel misbruikt. Veel ouders van borderline patiënten zijn gescheiden en kinderen groeien op met periodes van ruzie en instabiliteit.
Pogingen tot zelfdoding van de ouders of zelfverwondingen kunnen voor de kinderen zeer traumatisch zijn.
Erfelijkheid:
Borderline lijkt erfelijk te zijn. De kans dat kinderen waarvan de ouders borderline hebben zelf ook borderline ontwikkelen is vijf maal zo groot als wanneer er geen familieleden met borderline zijn.4 Een afwijkend gen is echter (nog) niet gevonden.
Nature versus Nurture
Kinderen van ouders met borderline maken vaak tijdens hun jeugd enge dingen mee. Emotionele en fysieke mishandeling wordt veel gemeld. Ouders scheiden vaak waardoor verlatingsangst veroorzaakt kan worden. Verder worden de kinderen vaak seksueel misbruikt waardoor een slecht zelfbeeld kan ontstaan en allerlei psychologische verschijnselen tot uiting kunnen komen. Daarbij worden kinderen vaak opgevoed met veel emotionele chantage, kinderen worden tegen elkaar opgezet of tegen elkaar uitgespeeld en krijgen al vroeg te maken met achterdocht en plots wisselende stemmingen. Vaak wordt dit gedrag door de kinderen gekopieerd. Het is dan ook moeilijk te zeggen of er sprake is van nature of nurture. Vermoedelijk is er bij borderline patiënten sprake van een genetische aanleg en dragen traumatische ervaringen ertoe bij dat de stoornis zich daadwerkelijk ontwikkelt.
Geschreven door: Mevr. C.S. Pieters BSc. (Universiteit Utrecht, Farmaceutische Wetenschappen)
Referentielijst:
1. http://www.trimbos.nl/default1736.html
2. http://nl.wikipedia.org/wiki/Borderline-persoonlijkheidsstoornis
3. http://www.hulpgids.nl/ziektebeelden/borderline.htm
4. American Psychiatric Association: Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, Fourth Edition. Washington DC, American Psychiatric Publishing, 1994
12. Mercer D, Douglass AB, Links PS. Meta-analyses of mood stabilizers antidepressants and antipsychotics in the treatment of borderline personality disorder: effectiveness for depression and anger symptoms. Journal of Personality Disorders 2009; 23(2), 156-174