Aandoeningen aan de testis
Ziekten van de testikels kunnen worden verdeeld in een aantal categorieën:
B3.1.0 Aangeboren afwijkingen
B3.1.1 De niet ingedaalde testis
Voor de geboorte bevinden de testikels zich op de plaats waar zich na de geboorte de nieren bevinden. Om uiteindelijk in het scrotum terecht te komen dienen ze dus af te zakken. Soms gaat er iets mis en kan het gebeuren dat één of beide testikels niet voldoende in het scrotum is/zijn ingedaald. Zo kan een testikel bijvoorbeeld blijven steken in de lies, maar het kan ook gebeuren dat die nog veel hoger zit, in de buik. In deze gevallen is het noodzakelijk om op jonge leeftijd operatief in te grijpen, aangezien het betreffende testikel anders later niet goed zal kunnen functioneren.
B3.1.2 Liesbreuk
Een liesbreuk op de kinderleeftijd is eigenlijk altijd aangeboren. Op weg van de ‘nierregio’ naar het scrotum zal het scrotum ter hoogte van de lies door de buikwand moeten. Er vormt zich dan tijdelijk een wat groter gaatje in de spierwand, zodat het scrotum er langs kan. Na de passage behoort dit gaatje weer kleiner te worden, zodat uiteindelijk net genoeg ruimte overblijft voor zaadleider en bloedvaten die naar het scrotum lopen. Soms blijft de opening in de spierwand te ruim, waardoor later een klein stukje van de ‘binnenvoering’ van de buikwand hierdoor kan uitpuilen: een liesbreuk. Omdat dit dus eigenlijk ook een stoornis in de afdaling van de testikel betreft, wordt het vaak in één adem met deze afwijking genoemd.
B3.2.0 Ziekten van de epididymus
B3.2.1 Ontsteking
Een ontsteking van de epididymus komt vaak voor in combinatie met een prostaatontsteking. Tussen prostaat en epididymus bevindt zich immers de zaadleider, waarin zich behalve zaadcellen ook allerlei voedingsstoffen voor de zaadcellen bevinden. Bacteriën kunnen vrij gemakkelijk van de prostaat in de epididymus terechtkomen. Een epididymusontsteking is erg pijnlijk en kan tot koorts leiden. Een gevolg kan zijn dat er littekens en verstoppingen in de epididymus ontstaan, die de vruchtbaarheid kunnen beïnvloeden. Ook kan als gevolg van de ontsteking een cyste, een met vocht gevulde holte, in de epididymus ontstaan (een spermatocèle), en wanneer deze groter wordt klachten kan geven. In principe kunnen allerlei bacteriën een rol spelen bij dergelijke ontstekingen; ook geslachtsziekten, zoals gonorroe kan soms zeer heftig verlopende ontstekingen van de epididymus geven.
B3.2.2 Verstopping
Een verstopping van de kleine buisjes in de epididymus kan ertoe leiden dat zaadcellen, die in de epididymus uitrijpen, er niet of onvoldoende door kunnen. Het aantal zaadcellen in het sperma neemt dan af, evenals de vruchtbaarheid, hoewel normaliter de andere epididymus genoeg zaadcellen voor een normale vruchtbaarheid zou moeten kunnen leveren.
B3.2.3 Spermatocèle
Bij een spermatocèle is er sprake van een met vocht gevulde, meestal vrij kleine holte in de epididymus. Veel mannen hebben één of meerdere kleine spermatocèles in één of beide epididymi, mogelijk als gevolg van een vroeger doorgemaakte kleine ontsteking die vaak ongemerkt voorbij gegaan is. Meestal geeft een spermatocèle geen klachten, tenzij de zwelling erg groot wordt en in de weg gaat zitten. Soms zijn ze vele centimeters groot, zodat één en ander bij lopen hinderlijk wordt. In andere gevallen zijn en blijven ze klein en geven nooit klachten en is een behandeling niet nodig.
B3.3.0 Ziekten van het scrotum
B3.3.1 Te kleine scrotum
Een te kleine scrotum kan aangeboren zijn, maar kan bijvoorbeeld ook veroorzaakt worden door infectieziekten. Doorgaans blijft een ontsteking beperkt tot de epididymus. De bof kan op oudere leeftijd aanleiding geven tot een ontsteking van het scrotum. Dit komt niet zo vaak meer voor. Een dergelijke ontsteking kan de zaadproductie in het scrotum verstoren en zelfs leiden tot onvruchtbaarheid. In dat geval kan het scrotum kleiner worden. De hormoonproductie heeft meestal minder te lijden. Ook bij een ongeval kan de testikel beschadigd raken en kan er zich littekenweefsel vormen, terwijl een niet-ingedaalde testikel, die niet tijdig wordt behandeld niet goed tot ontwikkeling komt en vaak klein blijft.
B3.3.2 Infectie van de testikel
Een infectie van de testikel is relatief zeldzaam, hoewel het op jongere leeftijd vaker voorkomt. Meestal leidt een infectie helaas op korte termijn tot ernstige schade, hoewel tijdig ingrijpen met antibiotica soms kan helpen bij een infectie met bacteriën. Dergelijke infecties kunnen echter nog wel eens door een virus worden veroorzaakt, en daartegen zijn antibiotica machteloos.
B3.3.3 Kanker
Kanker van het scrotum komt gelukkig niet zo vaak voor. Helaas is het een ziekte die eigenlijk altijd jonge mannen treft tussen de 16 en 30 jaar, hoewel het op oudere leeftijd ook wel eens voorkomt. Daarbij is het meestal een relatief kwaadaardige tumor, die snel groeit en ook snel tot uitzaaiingen leidt, wat de behandeling moeilijk maakt. Daarbij komt nog dat veel mannen teveel schaamte hebben om met klachten in dit gebied snel naar de dokter te gaan. De tumor zelf is meestal niet pijnlijk. Dit alles heeft helaas tot gevolg dat een behandeling vaak pas laat kan worden gestart. Een tumor van het scrotum verraadt zich meestal door een relatief snelle toename van de grootte van de testikel. Vaak zijn er geen duidelijke knobbels te voelen en lijkt het dat de testikel in het geheel gewoon groter wordt. Vaak is scrotumkanker een soort van aangeboren ziekte, waarbij de kankercellen pas actief worden op het moment dat de puberteit goed en wel op gang is. Dit verklaart de jonge leeftijd van de patiënten. Ook komt deze vorm van kanker vaker voor bij een nietingedaalde testikel, ook als dit operatief is gecorrigeerd. Dit is overigens een reden te meer om een niet-ingedaalde testikel die zich ‘onzichtbaar’ in de buikholte bevindt te behandelen, omdat een tumor die hierin zou kunnen ontstaan in de buikholte pas laat zou worden ontdekt. Iemand die scrotumkanker heeft gehad in één testikel, heeft een grotere kans om het in de andere testikel te krijgen.
B3.3.4 Gedraaide testikel (torsio testis)
Bij een gedraaide testikel is sprake van een draaiing van de ‘steel’ waaraan de testikel hangt. Door die steel lopen, behalve de zaadleider, ook alle bloedvaten van en naar de testikel en epididymus. Bij sommige mannen blijkt het ophangmechanisme niet goed ontwikkeld en kan de testikel te ver doordraaien, waardoor de bloedvaten dichtgedraaid worden en de bloedtoevoer naar de testikel wordt afgeknepen. Deze situatie kan voorkomen bij jonge mannen tussen ruwweg 15 en 25 jaar, wanneer deze afwijking door groei van de testikel aan het licht komt. Het resulteert acuut in hevige pijnklachten en ontstaat vaak tijdens lichamelijke inspanning. Snelle actie door een uroloog (binnen enkele uren) is noodzakelijk om de testikel te redden.
B3.3.5 Hydrocèle
De hydrocèle is een zwelling van het scrotum aan één of beide kanten als gevolg van een ophoping van vocht rond het scrotum/epididymus. Aan elke kant zit de testikel namelijk in een eigen zakje, waarin zich normaliter een kleine hoeveelheid vocht bevindt. Door verschillende oorzaken, ook aangeboren oorzaken, kan deze hoeveelheid vocht toenemen, zodat een zwelling van het scrotum ontstaat. Dit is op zich niet erg en geeft alleen klachten als het erg groot wordt en in de weg gaat zitten.
B3.3.6 Varicocèle
De varicocèle is een zwelling van het scrotum aan de linkerkant. Vooral in staande houding, bij inspanning of bij hoesten kan een zwelling in het steeltje waaraan de testikel is opgehangen worden gevoeld. Het betreft hier spataderen, zoals er ook elders in het lichaam spataderen kunnen optreden: uitgezette aderen. Eén en ander is niet gevaarlijk en komt regelmatig voor, maar veruit de meeste mannen hebben er geen last van. Zelden zijn er pijnklachten, als deze er echter wel zijn, is dat voornamelijk bij inspanning, zoals sporten. Ook wordt de varicocèle al vele jaren in verband gebracht met onvruchtbaarheid, maar het bewijs daarvoor is nooit geleverd.
B3.3.7 Pijn
Pijn in het scrotum kan heel verschillende oorzaken hebben. Vele oorzaken zijn niet gelegen in de testikel zelf, terwijl de patiënt de pijn wel daar voelt. Een prostaatontsteking kan zich voortzetten via de zaadleider en uiteindelijk ook het epididymus bereiken en daar een infectie veroorzaken. Doordat de zenuwen vanaf de testikel langs de zaadleider lopen kan een irritatie of infectie hiervan die zenuwen irriteren en aldus een pijnsensatie veroorzaken in de testikel, hoewel met de testikel zelf dus niets aan de hand is. Overactiviteit van de bekkenbodemspieren, maar ook irritatie van de peesaanhechtingen in de lies (de ‘liesblessure’ van voetballers en dansers) kunnen pijnklachten geven in het liesgebied, die door de vaagheid van de exacte plaats heel goed de indruk van pijn rondom de testikel kunnen geven. Een liesbreuk kan eveneens prikkeling van de zenuwen langs de zaadleider geven, omdat die nu eenmaal ergens door de buikwand heen moet op zijn weg naar de prostaat. Dit ‘gaatje’ in de buikwand kan door de jaren heen groter worden, waardoor een breuk ontstaat: de binnenkant van de buikwand puilt door het gaatje naar buiten. Dit kan weer druk op en irritatie van de zenuwen langs de zaadleider geven, en aldus weer pijn die gelokaliseerd lijkt in de testikel. Ter plaatse van het scrotum zelf kan een hydrocèle in zeldzame gevallen pijnklachten geven, maar meestal alleen als er wat spanning op staat, bijvoorbeeld bij het snel groter worden, of bij inspannende bezigheden zoals sporten. Hetzelfde geldt voor een spermatocèle. Uiteraard zal een infectie van de epididymus al snel pijnlijk zijn, maar dit gaat meestal samen met een rode verkleuring van de huid van het scrotum. Een varicocèle kan eveneens in zeldzame gevallen pijn in het scrotum geven, meestal alleen tijdens inspanning (sporten). Een torsio testis geeft acuut hevige pijn in het scrotum. Testikel kanker geeft helaas vrijwel nooit pijnklachten – was dat maar wel zo, dan gingen mannen met testikel kanker misschien wat eerder naar de dokter.
Geschreven door: Dhr. Arash Khamooshian , BSc (Universiteit Utrecht, SUMMA,Biomedische Wetenschappen)
Referentielijst: