Stress & Alcohol
Stress zou een sterke bijdrage leveren aan de initiatie en continuatie van alcoholgebruik. (70) Kwetsbare personen kunnen bij het in aanraking komen met stressoren, starten met het consumeren van grote hoeveelheden alcohol. Stress is ook een zeer grote risicofactor voor terugval. De functie van de HPA-as is namelijk gestimuleerd bij chronisch alcoholgebruik, afhankelijkheid en verslaving. (71) Acute onthouding van alcohol zorgt ook voor activatie van de HPA-as. (71)
Studies naar de relatie tussen alcohol en stress zijn lastig uit te voeren met alcoholische patiënten, want de proefpersonen herinneren zich vaak niet alles, zijn inconsistent over welke factoren nu stressors zijn en kunnen moeilijk onderscheid maken tussen gebeurtenissen die voorafgingen aan alcoholgebruik en het gevolg ervan waren. (70)
Een mogelijke verklaring voor het verband tussen stress en alcoholgebruik is dat stress de motivationele en versterkende effecten van alcohol modificeert op neurobiologisch niveau. (70) Stress verhoogt bijvoorbeeld de activiteit van dopaminerge hersengebieden die betrokken zijn bij beloning en motivatie en die dus ook een rol spelen bij de verslavende effecten van alcohol. Ook lage serotonineconcentraties in de hersenen zouden leiden tot een hoger alcoholgberuik. Stress heeft ook invloed op deze concentraties. (70)
Acute stress kan bij dieren alleen leiden tot inname van alcohol als ze kort na de stressvolle situatie blootgesteld worden aan alcohol. (70) Bij chronische stress kunnen de dieren echter te allen tijde besluiten alcohol in te nemen. Herhaalde stress leidt dus tot langdurige veranderingen in de hersenen. (70)
In lage doseringen zou alcohol stress kunnen reduceren. (72) Net als stress kan alcohol er namelijk voor zorgen dat de concentraties van cortisol, vasopressine en bepaalde vetzuren omhoog gaan. Alcohol doet dit wel in veel lichtere mate dan stress. Als de alcoholgebruikers worden blootgesteld aan een stressor, waren de concentraties van deze stoffen in lagere mate aanwezig. De ‘tension-reduction hypothesis’ houdt in dat mensen alcohol gaan drinken om minder stress te krijgen. (70) Alcoholinname leidt ertoe dat je anders met stress omgaat. Stressoren hebben minder invloed op je. Alcohol wordt dus gebruik als zelfzorggeneesmiddel bij stress. (70)
Het nuttigen van grote hoeveelheden alcohol door vrouwen tijdens de zwangerschap kan vele negatieve gevolgen voor het nageslacht hebben. (73) Hiertoe behoren onder andere gebreken in cognitieve en gedragsfuncties, zoals hyperactiviteit en een slechte tolerantie voor stress. Dit laatste komt door veranderingen in de HPA-as onder invloed van de alcohol bij de zuigeling. Ze vertonen hogere CRH (= CRF), cortisol en ACTH levels na contact met een stressor in vergelijking met een controlegroep. Het onderliggende mechanisme dat hiertoe leidt, is onbekend. Vermoed wordt wel dat het komt door abnormale productie of afgifte van CRH. CRH wordt zowel geactiveerd door inputs van binnen de hypothalamus als van daarbuiten door verschillende neurotransmitters en receptoren. Een belangrijke remmende werking op CRH is echter weggelegd voor β-endorfine. Ethanol heeft een neurotoxisch effect op ontwikkelende β-endorfine-producerende neuronen. Celdood ontstaat door onderdrukking van de productie van cyclisch AMP en door activatie van TGF-β1-gelinkte apoptose. Kijkend naar figuur 34, is te zien dat in de dieren die alcohol krijgen (alcohol-fed) significant lagere concentraties β-endorfine bezitten in hun arcuate nucleus ten opzichte van dieren die zo veel mogen eten als ze willen (ad lib-fed) en dieren die maltose krijgen (pair-fed) zowel bij mannetjes als bij vrouwtjes. Alcohol kan er dus voor zorgen dat de remming op CRH wegvalt en zo ontstaat er hyperactiviteit van de HPA-as in stresssituaties. Alcohol veroorzaakt dus meer stress in dit geval. (73)
Figuur 34: De expressie van β-endorfine in de arcuate nucleus bij mannelijke en vrouwelijke nakomelingen (73)
In een andere studie zijn ze gestart met het geven van alcohol aan ratten in de eerste twee weken na de geboorte. (74) Deze periode zou namelijk overeenkomen met het derde trimester van zwangerschap bij de mens. Dit is de fase waarin de hersengroeispurt plaatsvindt; deze wordt gekarakteriseerd door de snelle ontwikkeling van cellen van het centrale zenuwstelsel, zoals synaptogenese, myelinisering en het vormen van nieuwe verbindingen. Ook is aangetoond dat vrouwen die in deze periode stoppen met het drinken van grote hoeveelheden alcohol gezondere kinderen krijgen. Dit neonatale alcoholgebruik bij ratten leidt tot verlengde corticosteronverhogingen na stress. Tijdens een ‘forced swim test’ waren de ratten die aan alcohol blootgesteld waren veel mobieler. Dit zou komen doordat ze sterker op de stressor reageren. In de ‘open field test’ bleek juist het tegenovergestelde. De ratten die waren blootgesteld aan alcohol, durfden verder van de randen van het veld te komen. Ze hadden dus minder last van stress in deze nieuwe omgeving. (74)
Eerder zagen we dat ook vasopressine er voor kon zorgen dat er ACTH werd vrijgegeven door de hypofyse. (75) Dit doet het door binding aan Avpr1b, dit is een G-eiwit gekoppelde receptor. Basale ACTH secretie blijft dan ook bestaan in organismen zonder CRH-receptor. De activatie van de HPA-as door ethanol is dus sterk verminderd in muizen die knock-out zijn voor Avpr1b. (75)
Geschreven door: Dhr. S. Ketzer BSc. (Universiteit Utrecht, Farmaceutische Wetenschappen)
Referentielijst:
70. Brady KT, Sonne SC. The role of stress in alcohol use, alcoholism treatment, and relapse. Alcohol Res Health. 1999;23(4):263-71.
71. Kreek MJ, Koob GF. Drug dependence: stress and dysregulation of brain reward pathways. Drug Alcohol Depend. 1998 Jun-Jul;51(1-2):23-47.
72. Brick J, Pohorecky LA. Ethanol-stress interaction: biochemical findings. Psychopharmacology (Berl). 1982;77(1):81-4.
73. Sarkar DK, Kuhn P, Marano J, Chen C, Boyadjieva N. Alcohol exposure during the developmental period induces beta-endorphin neuronal death and causes alteration in the opioid control of stress axis function. Endocrinology. 2007 Jun;148(6):2828-34.
74. Hansen-Trench LS, Barron S. Effects of neonatal alcohol and/or cocaine exposure on stress in juvenile and adult female rats. Neurotoxicol Teratol. 2005 Jan-Feb;27(1):55-63.
75. Lolait SJ, Stewart LQ, Roper JA, Harrison G, Jessop DS, Young WS, 3rd, et al. Attenuated stress response to acute lipopolysaccharide challenge and ethanol administration in vasopressin V1b receptor knockout mice. J Neuroendocrinol. 2007 Jul;19(7):543-5