Fytotherapie
Mogelijke werkingsmechanisme van fytotherapie
Fytotherapie is een geneeskunst die gebruik maakt van de heilzame werking van planten en kruiden. Dit in tegenstelling tot de hedendaagse medische sector, waar gebruik gemaakt wordt van enkelvoudige synthetische stoffen. Een voordeel van deze stoffen is dat zij makkelijk analyseerbaar zijn op werkzaamheid, kwaliteit en veiligheid. Toch vinden veel van deze enkelvoudige synthetische stoffen hun oorsprong in het plantenrijk. Er is ons lichaam nog geen aangrijpingspunt gevonden waarvoor geen natuurlijke stof bestaat die hier op aangrijpt. In vroegere tijden werd er dan ook niet anders dan gebruik gemaakt van planten en andere stoffen die in de natuur gevonden werden. Simpelweg omdat er toen nog niet bekend was welke stoffen voor welk effect zorgen, laat staan dat deze stoffen gesynthetiseerd konden worden. Pas in de 19e eeuw ging men stoffen uit planten isoleren en screenen op de werkzaamheid van de geisoleerde stoffen. Zo zijn stoffen als acetylsalicylzuur en morfine ontstaan. Daarvoor werd gebruik gemaakt van bast van de salyx of opium uit de papaver somniferum. De kruiden geneesmiddelen met hun complexe mengsel van bioactieve stoffen maakten langzaam maar zeker plaats voor de synthetische enkelvoudige stoffen. Doordat het eenvoudiger is om onderzoek te doen naar deze ‘simpele’ stofjes. In de hedendaagse geneeskunde wordt fytotherapie dan ook als ouderwets gezien en roept een beeld op van oude kruidenvrouwtjes.
Het mensbeeld is net als de geneeskunde drastisch veranderd. Waar er vroeger vooral naar de mens als geheel werd gekeken (holistisch mensbeeld) waar bij geneeskunst hand in had ging met spiritualiteit. Is er nu een mensbeeld waarbij het lichaam wordt gezien als een machine waarbij ieder orgaansysteem een andere aanpak nodig heeft. Waar vroeger gedacht werd dat planten bepaalde de sappen van het lichaam konden beïnvloeden, is men tegenwoordig ervan overtuigd dat planten werken via het principe van synergie. Om de fytotherapie nieuw leven in te blazen en te laten zien dat het zeer bruikbare geneesmiddelen zijn is de systeembiologie ontwikkeld, waarbij er wordt terug gegaan wordt naar het beeld dat het lichaam als geheel moet worden gezien en niet als aparte systemen. Systeembiologie probeert alle interacties tussen de verschillende onderdelen, componenten en processen in kaart te brengen.
Sappenleer
In veel oude geneeskunsten werd er gedacht dat ziektes werden veroorzaakt door een onbalans in de lichaamssappen. Om weer gezond te worden moesten bepaalde sappen worden vermindert en andere worden gestimuleerd. Humores, de traditionele Chinese geneeskunde en Ayurveda gingen uit van sappenleer. Hoewel de drie genoemde geneeskunsten niet zuiver kruidengeneeskunde bedreven werd er wel gebruik gemaakt van de heilzame werking van planten.
Humeris is een theorie die hier vroeger in west Europa zeer populair was. Het lichaam had vier lichaamssappen, bloed, gele gal, zwarte gal en slijm. Ieder mens droeg deze sappen bij zich, maar van het ene sap meer dan van het andere. Ieder mens werd ingedeeld naar een temperament: cholerisch, melancholisch, flegmatisch en sanguinisch. Ieder temperament bracht bepaalde kans van ziekte met zich mee. Kruiden werden ingedeeld in de categorieën heet, koud, droog en vochtig. Om ziekte te voorkomen moest het voedsel bestaan uit een balans tussen de vier categorieën. Ook kon er bij een teveel van een bepaald lichaamssap een kruid worden gegeven die een tegengesteld sap stimuleert. Bij een te veel aan zwarte gal zou men kruiden die in de categorie heet vallen moeten nemen. Naast het beïnvloeden van lichaamssappen met kruiden deed men ook aan purgeren en aderlaten om bepaalde overschotten van lichaamssap kwijt te raken.
In de traditionele Chinese geneeskunst wordt er uit gegaan dat het mannelijke, ook wel yang genoemd, en vrouwelijke, ook wel yin genoemd, in het lichaam in balans moet zijn. Kruiden worden in de TCM ingedeeld naar smaak en temperatuur. De smaken zijn bitter, zuur, scherp, zoet en zout. De temperaturen zijn koud, koel, neutraal, warm en heet. Kruiden die koel, bitter en zout zijn stimuleren yin en kruiden die warm scherp en zoet zijn stimuleren yang. Naast kruidengeneeskunde wordt er in de TCM ook gebruik gemaakt van accupunctuur en massage. Hiermee worden bepaalde meridianen gestimuleerd die weer in verband staan met de ziekte waar je aan lijdt [1,2,3].
Signatuurleer
Een andere theorie waarmee er wordt geprobeerd om de werkzaamheid van kruiden te verklaren is de signatuurleer. Kruiden die je wilt gebruiken voor een bepaalde ziekte moeten uit zien als het orgaan waarvoor je het kruid wil gebruiken of een eigenschap hebben waarmee je de ziekte kunt bestrijden. De antroposofisch artsen maken nog steeds gebruik van deze signatuurleer [4].
Synergie
Fytotherapeutica zijn complexe geneesmiddelen met meer dan een werkzaam bestanddeel. De werking van deze middelen berust daarom ook op de aanwezigheid van meerdere verbindingen. De werkzaamheid van het gehele extract is groter dan de optelsom van de werkzaamheid van de geïsoleerde verbindingen. Dit verschijnsel heet synergie [5]. Synergie kan berusten op de aanwezigheid van meerdere actieve verbindingen met verschillende aangrijpingspunten, verbindingen die de actieve verbinding stabiliseren en beschermen tegen ontleding, verbindingen die de biologische beschikbaarheid van de actieve verbinding vergroten, verbindingen die de toxische effecten van een verbinding antagoniseren [5].
Zo is bekend dat de etherische olie van tijm licht expectorerend is en het waterextract deze werking niet heeft. Als beide fracties worden genomen dat de expectorerende werking groter is dan die van de vluchtige olie. Ook tussen verschillende plantenextracten kan een synergetische werking bestaan [5].
Het tegenovergestelde kan ook gebeuren dat de werkzaamheid van het extract minder is dan de werking van de geïsoleerde stoffen. Er moet dus per plantenextract gekeken worden of het gebruik ervan de voorkeur krijgt boven de geïsoleerde verbinding.
Geschreven door: Dhr. M. Abdul Roda BSc. (universiteit Utrecht, Farmaceutische Wetenschappen)
Referentie lijst:
1. Handboek heilzame kruiden, blz 10, 22, 24-27
2. http://en.wikipedia.org/wiki/Traditional_Chinese_medicine, bezocht op 30-03-2008
3. http://nl.wikipedia.org/wiki/Humores, bezocht op 30-03-2008
4. http://nl.wikipedia.org/wiki/Signatuurleer, bezocht op 30-03-2008
5. Meer, J.H. van, Onderzoek naar synergie in fytotherapeutica, Nederlands tijdschrift voor fytotherapie, 2006, 22-28